Kháng insulin là gì? Dấu hiệu sớm và vì sao nó là gốc của nhiều nỗi lo

Tháng 4/2022, Hằng phụ trách phần "khoa học bàn ăn" trong một buổi Zoom với đội nhóm. Điều đầu tiên Hằng giải thích không phải món ăn, mà là biểu đồ insulin: insulin lên xuống thế nào sau mỗi bữa. Vì muốn hiểu tại sao ăn không nhiều mà bụng vẫn to, phải hiểu insulin trước. Bài này là phần đó, viết lại dễ hiểu nhất có thể.

Insulin làm gì trong cơ thể?

Khi bạn ăn cơm, bánh mì, hoa quả hay đồ ngọt, cơ thể tiêu hóa chúng thành đường (glucose) và đưa vào máu. Tuyến tụy tiết ra insulin, một hormone giống như chiếc chìa khóa mở cửa tế bào để đường đi vào làm năng lượng. Phần đường dư, insulin cất vào kho dưới dạng mỡ.

Vậy insulin vừa là "người mở cửa" vừa là "người cất kho". Khi insulin cao kéo dài, cơ thể ở trạng thái tích trữ nhiều hơn là đốt.

Kháng insulin nghĩa là gì?

Kháng insulin là khi tế bào ở cơ, gan và mô mỡ đáp ứng kém với insulin. Chìa khóa vẫn có, nhưng ổ khóa bị "rít". Để đưa được đường vào tế bào, tụy phải tiết ra nhiều insulin hơn. Lúc đầu đường huyết vẫn bình thường vì tụy đang gồng gánh. Nhưng insulin trong máu thì cao, và cơ thể cứ thế tích mỡ, nhất là mỡ quanh bụng.

Theo Viện Quốc gia về Tiểu đường, Tiêu hóa và Bệnh thận Hoa Kỳ (NIDDK), kháng insulin có thể âm thầm nhiều năm. Nếu tụy không còn bù đủ, đường huyết tăng dần thành tiền tiểu đường, rồi có thể thành tiểu đường type 2.

Những dấu hiệu gợi ý cơ thể đang kháng insulin

Không có dấu hiệu nào đủ để tự chẩn đoán. Nhưng nếu bạn thấy mình có nhiều dấu hiệu dưới đây cùng lúc, đó là lý do chính đáng để đi khám và làm xét nghiệm:

• Vòng eo to dần, mỡ dồn ở bụng dù tay chân không to. Xem cách đo trong bài Vòng eo bao nhiêu là béo bụng.
• Hay buồn ngủ, uể oải sau bữa ăn, nhất là bữa nhiều cơm, bún, bánh.
• Thèm ngọt, đói nhanh, chưa tới bữa đã cồn cào.
• Da sẫm màu, dày lên ở cổ, nách (gai đen), hoặc nhiều mụn thịt nhỏ ở cổ.
• Xét nghiệm có mỡ máu cao (triglyceride cao, HDL thấp), đường huyết đói hơi cao, hoặc huyết áp bắt đầu nhích lên.
• Ở phụ nữ: kinh nguyệt không đều, buồng trứng đa nang. Người từng bị tiểu đường thai kỳ cũng cần theo dõi kỹ hơn.

Bạn có thấy không, rất nhiều nỗi lo tưởng như rời rạc (bụng to, mỡ máu, huyết áp) lại đi cùng nhau. Khi chúng gom lại thành một cụm, y khoa gọi là hội chứng chuyển hóa.

Vì sao kháng insulin xảy ra?

• Mỡ nội tạng: mỡ quanh gan, ruột không chỉ là kho chứa. Nó tiết ra các chất gây viêm, làm tế bào càng kháng insulin. Đây là vòng xoắn: kháng insulin làm tích mỡ bụng, mỡ bụng lại làm kháng insulin nặng hơn.
• Ít vận động: cơ bắp là nơi dùng đường nhiều nhất. Ít cơ, ít vận động thì đường ít chỗ đi.
• Ăn nhiều tinh bột tinh chế và đường, ăn vặt liên tục làm insulin không có lúc nghỉ.
• Thiếu ngủ, căng thẳng kéo dài làm tăng cortisol, khiến đường huyết khó kiểm soát hơn.
• Tuổi tác, di truyền, thai kỳ, sau sinh, tiền mãn kinh, và một số loại thuốc.

Xét nghiệm nào giúp biết mình có kháng insulin?

Bác sĩ có thể cho làm đường huyết lúc đói, HbA1c (đường huyết trung bình 2–3 tháng), mỡ máu, đôi khi insulin lúc đói. Một số nghiên cứu dùng tỷ lệ triglyceride/HDL như một chỉ dấu gợi ý kháng insulin. Đây là chỉ dấu tham khảo, chưa phải tiêu chuẩn chẩn đoán. Hằng giải thích từng chỉ số trong bài 5 chỉ số xét nghiệm máu nên hiểu, nhưng người đọc kết quả và tư vấn cho bạn phải là bác sĩ.

Những thói quen giúp cơ thể nhạy insulin hơn

Tin vui là kháng insulin thường cải thiện được bằng lối sống, theo NIDDK. Đây là những việc Hằng đã làm và vẫn đang làm:

1. Chia lại đĩa ăn: nhiều rau, đủ đạm, tinh bột vừa phải và chọn loại hấp thu chậm. Chi tiết ở bài Đĩa ăn 40-30-20-10.
2. Ăn theo bữa, hạn chế ăn vặt, để insulin có khoảng nghỉ giữa các bữa.
3. Vận động đều, có tập sức mạnh: Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị người lớn vận động 150–300 phút cường độ vừa mỗi tuần và tập cơ ít nhất 2 ngày. Nếu chưa quen tập, có thể bắt đầu từ 10–15 phút mỗi ngày rồi tăng dần. Xem Vận động 5 buổi × 30 phút.
4. Ngủ đủ, giảm căng thẳng.
5. Theo dõi bằng con số: vòng eo, cân nặng, và xét nghiệm định kỳ theo chỉ định của bác sĩ.